Kilka lat temu rada miejska Mendozy we Włoszech zabroniła trzymania złotych rybek w kulistych akwariach. Autor uchwały tłumaczył, że to okrutne trzymać rybę w naczyniu z zaokrąglonymi ścianami, ponieważ gdy patrzy ona na zewnątrz, widzi zniekształconą rzeczywistość. Jak się jednak przekonać, że doświadczamy prawdziwego, niezniekształconego obrazu rzeczywistości? Być może sami znajdujemy się w środku kulistego akwarium i oglądamy świat przez olbrzymie soczewki. Złota rybka inaczej postrzega rzeczywistość, ale czy istotnie obraz ten jest mniej realny od naszego?

Chociaż złota rybka widzi świat odmiennie, może formułować naukowe prawa opisujące ruch obiektów, które obserwuje na zewnątrz swojego akwarium. Na przykład na skutek zniekształcenia ciało, które w naszym świecie porusza się swobodnie po linii prostej, z punktu widzenia złotej rybki będzie biegło po torze zakrzywionym. Niemniej złota rybka mogłaby ustalić prawa, które w jej zdeformowanym układzie odniesienia byłby zawsze prawdziwe i które pozwalałyby przewidywać ruch obiektów poza akwarium. Prawa te wydawałyby się bardziej skomplikowane od naszych, ale przecież prostota jest kwestią umowną. Gdyby złota rybka stworzyła taką teorię, musielibyśmy uznać ją za adekwatny obraz rzeczywistości…

… Nie istnieje koncepcja rzeczywistości niezależna od teorii. Według realizmu zależnego od modelu nie ma sensu pytać, czy model jest realny, ważne jest, czy zgadza się z obserwacją.

Opis złotej rybki jest wygodny, gdy tkwimy w kulistym akwarium, ale kiedy znajdujemy się na zewnątrz i chcemy przedstawić wydarzenia zachodzące w odległej galaktyce, układ odniesienia związany z akwarium będzie niewygodny, zwłaszcza, że zbiornik porusza się wraz z ziemią krążącą wokół Słońca i wirującą dookoła własnej osi.

Tworzymy modele w nauce, ale czynimy to również w życiu codziennym. Realizm zależny od modelu ma zastosowanie nie tylko w nauce, lecz także w świadomych i podświadomych modelach powstających w naszych umysłach w celu zinterpretowania i zrozumienia otaczającego nas świata. Nie da się usunąć obserwatora – nas – z procesu postrzegania przez nas świata, proces ten zależy przecież od naszych zmysłów oraz od sposobu myślenia i zdrowego rozsądku. Nasza percepcja – a przez to nasze obserwacje, na podstawie których budujemy teorie – nie jest niezaburzona, kształtuje ją bowiem swego rodzaju soczewka, interpretacyjna struktura ludzkiego mózgu.

Żródło: książka „Wielki projekt” S. Hawking i L. Mlodinow


Podziel się